Tiểu Tượng, Văn Ngôn, Hệ Từ: chọn đúng lớp để đọc sâu

Khi một câu khó trong Kinh Dịch cần được giải thích, người học có thể tìm đến nhiều thiên Truyện. Tuy nhiên, tìm đúng nơi quan trọng hơn đọc thật nhiều lời giải. Tiểu Tượng gần với một hào cụ thể; Văn Ngôn tập trung vào Càn và Khôn; Hệ Từ mở ra suy nghĩ về Dịch như một hệ biểu tượng và tư tưởng biến đổi.

Ba quy mô này không phải ba cấp đúng sai. Chúng phục vụ những câu hỏi khác nhau. Nếu muốn biết lời Truyện giải một hào bằng vị ra sao, Tiểu Tượng là điểm bắt đầu thích hợp. Nếu muốn xem hai quẻ đầu được khai triển thành mô hình phẩm chất thế nào, cần Văn Ngôn. Nếu hỏi tượng, biến và hành động liên hệ ra sao, Hệ Từ cung cấp nền lý luận rộng hơn.

Tiểu Tượng thuộc Tượng Truyện và đi theo các Hào từ. Nó thường nhắc một cụm của lời hào rồi giải bằng vị trí, quan hệ, đức tính hoặc xu thế. Đại Tượng cũng thuộc Tượng Truyện nhưng nói về toàn quẻ. Vì vậy chỉ nhìn nhãn Tượng viết chưa đủ; cần xem đoạn ấy đang giải toàn hình quẻ hay một hào cụ thể.

Một cách đọc chậm là viết nghĩa sơ bộ của Hào từ trước khi mở Tiểu Tượng. Sau đó đánh dấu phần được giải lại và phần được thêm vào. Chẳng hạn, lời hào có thể nêu một hành động ngắn, còn Tiểu Tượng giải lý do theo vị hoặc phẩm chất. Phần giải ấy có giá trị, nhưng việc nhận rõ nó đến từ lời Truyện giúp người đọc không tưởng mọi ý đã nằm nguyên vẹn trong câu kinh văn.

Trong bản truyền thế, Văn Ngôn tập trung vào Càn và Khôn. Nó khai triển từ khóa cùng các lời hào của hai quẻ, đưa chúng vào suy nghĩ về đức, thời, vị và nhân cách. Bởi vậy Văn Ngôn đặc biệt hữu ích để hiểu vì sao Càn và Khôn trở thành nền tảng tư tưởng trong truyền thống đọc Dịch.

Giới hạn phạm vi này cần được giữ khi gặp nguyên, hanh, lợi, trinh ở nơi khác. Có thể học cách Văn Ngôn khai triển bốn chữ thành hệ phẩm chất, nhưng chưa thể mặc định mọi tổ hợp của chúng trong mọi Quái từ đều mang đúng một nghĩa đạo đức. Trước hết phải xét câu đang đọc; sau đó mới dùng Văn Ngôn như một lớp đối chiếu có tên và có phạm vi.

Hệ Từ gồm hai phần Thượng, Hạ và còn được gọi là Đại Truyện trong nhiều truyền thống dịch thuật. Nội dung bàn rộng về tượng, số, cương nhu, biến hóa và vai trò của con người trong việc hiểu Dịch. So với lời của từng quẻ, đây là nơi người đọc có thể tìm một tầng lý luận về cách hệ biểu tượng được dùng để suy nghĩ.

Ba trục đáng theo dõi là biến, tượng và hành động. Biến nhắc đến sự đổi theo thời; tượng là phương tiện diễn ý; hành động nối hiểu biết với cách ứng xử. Từ đó có thể học cách đặt câu hỏi về quan hệ và thay đổi. Tuy nhiên, các phát biểu lý luận không tự cung cấp dữ liệu cho một sự kiện cụ thể, càng không bảo đảm mọi liên tưởng tượng học đều đúng.

Thập Dực, nghĩa là Mười Cánh, được tính theo mười phần truyền thống chứ không phải mười tên sách hoàn toàn khác nhau. Thoán, Tượng và Hệ Từ mỗi loại có Thượng và Hạ, thành sáu phần. Văn Ngôn, Thuyết Quái, Tự Quái và Tạp Quái mỗi loại tính một phần, cộng lại thành mười.

Cách đếm này giúp tránh một nhầm lẫn khác: Đại Tượng và Tiểu Tượng không được cộng thành hai cánh riêng ngoài Tượng Thượng và Tượng Hạ. Chúng là hai chức năng trong Tượng Truyện. Cũng nên nhớ Thuyết Quái bàn về tượng và thuộc tính Bát Quái, Tự Quái giải mạch nối thứ tự quẻ, Tạp Quái nêu đặc trưng đối chiếu. Biết sơ đồ phạm vi giúp chọn phần cần đọc mà không trông chờ một thiên trả lời mọi câu hỏi.

Giả sử viết rằng một hào gợi cách tự rèn trong giai đoạn chưa thích hợp để phát dụng. Hãy tách câu chữ của hào, lời Tiểu Tượng giải và phần liên hệ học tập của mình. Nếu mượn tư tưởng rộng hơn từ Văn Ngôn hoặc Hệ Từ, ghi tên phần ấy trong lời giải. Người đọc nhờ đó có thể hiểu vì sao các tầng được nối với nhau.

Bài tập ngắn là chọn một câu thường được giới thiệu chung là lời Kinh Dịch, rồi xác định nó thuộc Quái từ, Hào từ hay thiên Truyện nào. Sau đó viết lại lời giới thiệu chính xác hơn. Việc phân lớp không chia cắt tác phẩm; nó giữ dấu cuộc đối thoại giữa kinh văn và những thế hệ diễn giải, để mỗi ý được dùng đúng sức của nó.