Thoán Truyện và Đại Tượng: hai cách giải khác nhau

Một bản dịch thường đặt Quái từ, Thoán Truyện và lời Tượng nối tiếp nhau. Cách trình bày thuận tiện ấy dễ khiến người mới tưởng tất cả là một đoạn văn đồng nhất. Thực ra Quái từ thuộc lớp Kinh, còn Thoán Truyện và Tượng Truyện thuộc lớp Truyện. Phân biệt lớp văn bản giúp biết mình đang đọc lời quẻ hay cách truyền thống giải lời ấy.

Ngay trong lớp Truyện, Thoán và Đại Tượng cũng trả lời hai câu hỏi khác nhau. Thoán thường hỏi vì sao tên quẻ và lời quẻ nói như vậy. Đại Tượng hỏi từ hình thế do hai quái tạo nên, con người có thể rút ra cách hành xử gì. Người đọc cần cả hai, nhưng không nên lấy một phần thay nhiệm vụ của phần kia.

Thoán Truyện giải cho 64 quẻ, truyền thống chia thành Thượng và Hạ. Bốn thao tác thường gặp là giải tên quẻ, mở Quái từ, đọc quan hệ hai quái và xét vị trí những hào quan trọng. Khi Thoán nhấn vào trung, chính hay ứng, đó là cách dùng cấu trúc để giải thích lời quẻ, chứ không phải chỉ đưa ra thêm một lời khen hoặc chê.

Người học có thể đọc Thoán bằng cách ghi bên cạnh mỗi đoạn: đoạn này đang giải chữ nào? Nếu đoạn bàn quan hệ cương nhu, hãy tìm quan hệ đó trên hình quẻ. Nếu đoạn giải một cụm về hành động, đối chiếu xem điều kiện trong Quái từ được giữ ra sao. Việc nối trở lại như vậy cho thấy đường lập luận của lời Truyện thay vì chỉ ghi nhớ kết luận.

Đại Tượng là phần Tượng Truyện nói về toàn quẻ. Nó thường đi theo hai nhịp: nêu tượng của quẻ, rồi nói quân tử theo đó làm gì. Quân tử ở đây là vai trò nhân cách chuẩn mực trong cách diễn giải truyền thống. Phần sau vì thế mang tính tu dưỡng hoặc ứng xử, không đơn thuần thông báo điều gì sắp xảy ra.

Đại Tượng của Càn nối sự vận hành mạnh mẽ của trời với việc tự cường liên tục. Đại Tượng của Khôn nối thế đất với đức nâng chở. Hai ví dụ cho thấy bước chuyển từ hình ảnh tự nhiên sang nguyên tắc hành động. Không nên gọi những câu ấy là Quái từ của Càn hoặc Khôn, cũng không suy rằng đọc được chúng thì mọi hành động mạnh mẽ hoặc nhẫn nại đều được bảo đảm thành công.

Hãy đặt riêng ba phần: Quái từ với các từ nguyên, hanh, lợi, trinh; phần Thoán giải lời quẻ; phần Đại Tượng về tự cường. Trước hết ghi những chữ Quái từ thực sự có. Sau đó quan sát Thoán đưa cấu trúc và tư tưởng nào vào việc giải những chữ ấy. Cuối cùng xem Đại Tượng đề nghị mẫu hành động nào từ tượng Càn.

Giả sử liên hệ sang việc luyện một kỹ năng. Đại Tượng có thể gợi sự thực hành bền bỉ, nhưng chưa đủ để khẳng định phải tăng cường độ vào bất kỳ lúc nào. Sáu hào Càn còn đặt ra sự khác nhau giữa ẩn, phát dụng và quá mức. Nhờ trở lại các hào, nguyên tắc tự cường được đọc trong quan hệ với thời và vị, tránh biến thành một khẩu hiệu không có giới hạn.

Thoán có ảnh hưởng lớn đến truyền thống đọc Dịch, song ảnh hưởng ấy không buộc người học phải coi cách giải của Thoán là nghĩa duy nhất mà kinh văn sớm hơn có thể mang. Khi gặp một nghiên cứu từ vựng đề xuất nghĩa khác, cần đặt các cách hiểu cạnh nhau theo lớp: lời kinh, lời Truyện, chú giải và lựa chọn của người đọc.

Điều này không làm mất giá trị tư tưởng của Đại Tượng. Một cách chuyển từ tượng sang đạo lý vẫn có thể sâu sắc ngay cả khi không phải nghĩa bói chiêm ban đầu của câu. Vấn đề là không dùng giá trị của lớp sau để xóa sự khác biệt về chức năng. Khi viết, chỉ cần nói rõ Đại Tượng gợi nguyên tắc nào, còn Quái từ đặt những điều kiện nào.

Một lỗi dễ nhận là dùng câu tự cường để chứng minh dự án chắc chắn thuận. Lời ấy đã đổi từ nguyên tắc hành động sang bảo đảm kết quả. Lỗi khác là trích lập luận về vị trung trong Thoán nhưng trình bày như chính chữ của Quái từ. Cả hai đều sửa được bằng việc trả lời: câu đang dùng nằm ở phần nào, và phần đó làm công việc gì?

Khi đọc một quẻ mới, có thể đi từ Quái từ đến Thoán, Đại Tượng rồi sáu hào. Sau vòng đọc, viết hai câu riêng: vì sao lời quẻ được giải như vậy; từ tượng có thể học cách hành xử nào. Nếu hai câu hoàn toàn giống nhau, hãy kiểm tra xem mình đã vô tình trộn chức năng của Thoán và Đại Tượng hay chưa.