Quẻ 17 Trạch Lôi Tùy: Theo điều đúng phải biết bỏ điều không hợp

Ta thường hỏi nên kiên định hay nên linh hoạt, như thể chỉ có thể chọn một. Quẻ Tùy cho thấy hai phẩm chất cần nhau: muốn thay đổi có ý nghĩa phải biết điều gì không đổi; muốn giữ nguyên tắc trong đời sống phải biết hoàn cảnh đã khác ở đâu.

Tùy nghĩa là theo, thuận theo hoặc thích ứng. Nó không đồng nhất với chiều lòng. Một lời mời hấp dẫn có thể đưa ta xa mục tiêu; một sự đổi hướng ban đầu khó chịu lại giúp công việc trở về đúng đường. Vì vậy, đọc quẻ cần hỏi theo ai, theo điều gì và mình đang bỏ lại điều gì.

Mỗi hào là một nét của quẻ: dương là nét liền, âm là nét đứt. Nội quái là Chấn, tượng sấm; ngoại quái là Đoài, tượng đầm. Nội quái chỉ ba hào dưới, ngoại quái chỉ ba hào trên. Sáu hào từ dưới lên là dương, âm, âm, dương, dương, âm. Hào dương gọi Cửu, hào âm gọi Lục; Sơ và Thượng lần lượt chỉ đầu và cuối.

Quái từ, lời chung, nói sự hanh thông cùng điều kiện chính bền và không lỗi. Đại Tượng, lời luận tượng sấm trong đầm, khuyên người quân tử đến tối thì vào nghỉ. Quân tử là mẫu người hành xử có trách nhiệm. Theo thời bắt đầu từ biết nhịp vận động và nghỉ ngơi, không chỉ theo người có quyền. Sáu hào từ, lời từng hào, đưa việc theo vào các quan hệ nhiều ràng buộc hơn.

Quan hữu du nói có sự thay đổi trong chức phận hay chủ trương; giữ chính thì tốt, ra cửa giao tiếp thì có công. Bước đầu của Tùy đòi rời thói quen riêng để gặp thực tế rộng hơn. Một người có thể đổi phương pháp mà không phản bội mục tiêu. Điều kiện là lý do thay đổi đủ công khai và liên hệ mới không chỉ phục vụ lợi ích cá nhân. Khi đang mắc trong một cách làm cũ, hỏi người ngoài phạm vi quen thuộc có thể giúp thấy lối đi khác.

Buộc với tiểu tử thì mất trượng phu. Tiểu tử chỉ người nhỏ tuổi, trượng phu chỉ người trưởng thành trong hình ảnh cổ; cách giảng truyền thống đặt chúng vào hai hướng lựa chọn khác nhau. Không nên dùng các từ ấy để kết luận giá trị theo tuổi hay giới. Ý chính là không thể giữ mọi ràng buộc cùng lúc. Trong thực hành, một tiện lợi trước mắt có thể chiếm hết thời gian dành cho mục tiêu dài. Cần gọi rõ cái giá của sự thân thuộc trước khi nói mình chỉ đang tùy hoàn cảnh.

Buộc với trượng phu thì mất tiểu tử; theo mà có điều cầu được, nhưng lợi ở chỗ giữ chính. Hào này đảo lựa chọn của hào trước và nhấn rằng đạt điều muốn chưa hoàn tất đạo Tùy. Một quan hệ có ích vẫn có thể kéo người ta vào lệ thuộc nếu chỉ nhìn kết quả. Khi đã chọn hướng đáng theo, cần tiếp tục giữ nguyên tắc và chấp nhận phần đã bỏ. Cứ ngoái lại để lấy cả hai phía có thể làm hỏng sự rõ ràng vừa đạt được.

Tùy mà có thu hoạch, nhưng lời hào vẫn nói hung; có lòng thành trong đạo, làm rõ thì còn lỗi gì. Người được nhiều người theo dễ nhầm ảnh hưởng với sự chính đáng. Điều được thêm có thể khiến người khác nghi ngờ hoặc khiến chính mình vượt quyền. Lối ra là làm rõ mục đích, công lao và ranh giới trách nhiệm. Nếu mọi sự chỉ dựa trên quan hệ riêng với người đứng đầu, sức thu hút ấy có thể làm yếu việc chung dù bề ngoài rất thành công.

Phu vu gia nghĩa là thành tín với điều tốt đẹp, được tốt. Ở vị trí trung tâm của phần trên, người có trách nhiệm phải lựa điều đáng tin, không đơn thuần lựa người dễ nghe lời. Lòng tin cần có đối tượng cụ thể: phẩm chất, cách làm hay một cam kết đã được chứng thực. Nếu chỉ tin vì người ấy luôn tán thành mình, đó là vòng khép kín. Hào gợi một sự trung thành có hướng đạo đức, vừa biết nâng đỡ người tốt vừa chịu được lời góp ý thật.

Hình ảnh buộc giữ rồi ràng chặt, tiếp đến vua dùng lễ hưởng ở Tây Sơn, diễn tả sức kết tụ mạnh trong bối cảnh cổ. Văn bản không tự cho một nhãn hung ở hào này. Tuy vậy, đến tận cùng của Tùy cần hỏi gắn bó ấy đang phụng sự điều gì. Có quan hệ bền nhờ lòng thành, cũng có quan hệ khiến người trong cuộc không còn đường tự xét. Khi liên hệ hiện đại, nên giữ cả giá trị của cam kết lẫn câu hỏi về sự tự nguyện và giới hạn.

Giả sử một học viên được mời tham gia nhóm nghiên cứu của người mình ngưỡng mộ. Nhóm có chuyên môn tốt nhưng yêu cầu thành viên luôn đồng ý công khai với người dẫn dắt. Lựa chọn đầu là nhận mọi điều kiện để có cơ hội. Lựa chọn thứ hai là từ chối ngay toàn bộ việc học từ người ấy. Lựa chọn thứ ba là hỏi rõ quyền phản biện, cách ghi công và khả năng rút khỏi phần việc không phù hợp.

Đây là tình huống hiện đại để so sánh lựa chọn. Lục Nhị nhắc về cái giá của sự hấp dẫn gần. Cửu Ngũ hướng lòng tin đến phẩm chất đáng tin, không đến tên tuổi. Cửu Tứ giúp xem nhóm có minh bạch công lao hay chỉ thu hút người bằng ảnh hưởng cá nhân. Nếu không có chỗ cho phản biện, đổi nơi học không nhất thiết là thiếu trung thành; đó có thể là giữ điều khiến việc học có giá trị.

Theo thời không phải chạy theo số đông. Đông người chọn một hướng chỉ là một dữ kiện, chưa phải lý do đạo đức hay bằng chứng chuyên môn. Mặt khác, giữ nguyên tắc không có nghĩa giữ mọi quan hệ cũ. Quẻ làm rõ sự đánh đổi trong việc theo, nhưng quyết định cụ thể vẫn cần thông tin về người, công việc và cam kết thực tế.

Chọn một lời mời đang cân nhắc. Lập hai cột điều nhận được và điều phải từ bỏ; thêm một nguyên tắc không thương lượng. Nếu chỉ cột đầu có nội dung, hãy đọc lại Lục Nhị và Lục Tam.

Gợi ý đáp án: Một dự án cho kinh nghiệm nhưng lấy thời gian gia đình và yêu cầu nhận công việc chưa đủ năng lực. Có thể thương lượng phạm vi, thời hạn hoặc từ chối phần không phù hợp. Tùy có lựa chọn bắt đầu khi những đánh đổi được nói rõ, thay vì ẩn dưới câu ai cũng làm vậy.