Tượng, Số, Lý: kiểm tra ba loại căn cứ trong một lời giải

Khi đọc một đoạn giảng Dịch, ta dễ bị thuyết phục bởi hình ảnh đẹp hoặc câu đạo lý đúng. Nhưng sự thuyết phục chưa cho biết lời giải dựa trên căn cứ nào. Ba khái niệm Tượng, Số và Lý giúp phân loại căn cứ ấy: Tượng làm hiện một hình hoặc mẫu vận động; Số xác định cấu trúc và quan hệ; Lý nêu nguyên tắc được rút ra.

Ba lớp này không phải ba công đoạn tuyệt đối tách biệt. Người chú giải có thể đi từ câu chữ sang cấu trúc rồi trở lại hình tượng. Điều cần giữ là khả năng chỉ ra mỗi nhận định đang đứng trên lớp nào. Nếu không làm được, ta khó biết hai cách giải thật sự bất đồng hay chỉ dùng hai loại ngôn ngữ.

Tượng là hình ảnh và những liên hệ được dùng để nhìn tình thế. Cấn gắn với núi và động lực dừng; Khảm gắn với nước và nghĩa hiểm, hãm. Những liên hệ ấy cho người học một điểm bắt đầu. Chúng không cho phép lấy bất kỳ đặc tính nào của núi hoặc nước rồi đưa thẳng vào lời luận.

Gặp hai quái Cấn và Khảm, ta có thể hình dung giới hạn và hiểm trở. Nhưng “núi chặn nước”, “nước nuôi núi” hay “nước chảy xuống núi” không tự có cùng giá trị. Trước hết phải biết quái nào ở trên, quái nào ở dưới; sau đó đối chiếu tên quẻ và văn bản. Một hình ảnh nghe hợp tai vẫn có thể không hợp cấu trúc.

Cũng cần tách tượng cổ với liên hệ hiện đại. Nếu ví một giới hạn trong học tập với núi, đó là cách diễn giải của người viết. Không nên làm người đọc tưởng văn bản cổ đã nói trực tiếp đến chương trình học hoặc một công nghệ hôm nay.

Trong phạm vi nền tảng, Số giúp trả lời có bao nhiêu hào, hào ở vị thứ mấy và nối với vị nào. Nhờ vậy, một nhận định có thể được kiểm tra. Chẳng hạn, hào thứ hai ở giữa nội quái, hào thứ năm ở giữa ngoại quái; hai vị ấy tạo một cặp tương ứng trong hệ quan hệ hào thông dụng.

Số ở nghĩa rộng còn bao gồm nhiều đồ thức và phép sắp xếp khác. Tuy nhiên, không nên trộn chúng thành một hệ duy nhất rồi cho rằng tất cả đã có cùng lúc với kinh văn. Khi dùng một bảng số hay một phương vị, phải xác định đúng hệ quy chiếu. Một ký hiệu giống nhau chưa chứng minh hai phương pháp giống nhau.

Điểm dễ lệch là tưởng cấu trúc tự sinh ra kết luận. Biết một hào ở vị trung chỉ xác nhận vị trí của nó. Muốn biết vị trung ấy có tác dụng gì trong quẻ, cần đọc lời hào và thời của toàn quẻ. Bảng cấu trúc giúp kiểm tra, không thay câu văn.

Lý là nguyên tắc làm rõ vì sao một quan hệ có ý nghĩa trong tình thế đang xét. Một lời như “hãy sống tốt” có thể đúng về đạo đức, nhưng không giúp phân biệt Mông với những quẻ khác. Lý đủ sát phải trả lời điều cụ thể hơn: vì sao chưa rõ đường thì cần học cách nhận giới hạn của mình trước khi tiến.

Lý cũng phải cho biết khi nào nó không áp dụng. Nếu nguyên tắc được rút ra từ tình thế thiếu hiểu biết, không thể bê nguyên sang tình thế người hành động đã có đủ dữ kiện nhưng đang né trách nhiệm. Bỏ điều kiện sẽ khiến mọi quẻ cuối cùng đều thành cùng một bài khuyên nhủ.

Một cách tự kiểm là hỏi: thay cấu trúc đang xét bằng cấu trúc khác, đoạn lý này có còn y nguyên không? Nếu câu trả lời là có với mọi quẻ, phần giải thích có thể đang quá chung.

Mông có Cấn ở trên, Khảm ở dưới. Ở lớp cấu trúc, đây là hai vị trí xác định. Ở lớp tượng, người học nhận ra hiểm ở trong và giới hạn ở trên. Chủ đề non trẻ, chưa sáng của Mông giúp giới hạn cách nối hai động lực: nhu cầu khai mở và học hỏi trở nên đáng chú ý.

Từ đó có thể đặt câu hỏi về cách nhận hướng dẫn khi chưa hiểu đường đi. Đây vẫn là định hướng, chưa phải lời giải trọn quẻ. Phải đọc lời quẻ, rồi lời hào đang xét, để biết người học, người dạy, cách hỏi và điều kiện hành động được nêu thế nào. Không thể chỉ có tượng núi nước rồi kết luận mọi việc đều cần dừng.

Trong ví dụ này, mỗi lớp sửa giới hạn của lớp kia. Số ngăn đảo nhầm hai quái; tên quẻ và câu chữ chặn liên tưởng; Lý làm rõ vì sao hình tượng có ích cho việc hiểu tình thế.

Hãy chia trang học thành ba cột Tượng, Cấu trúc, Nguyên tắc. Mỗi cột chỉ ghi hai hoặc ba câu, rồi đánh dấu câu nào lấy từ văn bản, câu nào là suy luận của mình. Không cần làm cả ba cột dài ngang nhau.

Cuối trang, viết một câu còn chưa giải thích được. Có thể là một chữ trong lời hào không phù hợp với liên tưởng ban đầu. Hãy giữ câu hỏi ấy thay vì sửa nghĩa cho vừa mô hình. Sự phối hợp Tượng, Số, Lý có giá trị chính ở khả năng kiểm tra và chỉnh nhau, không ở việc tạo một lời giải trơn tru bằng mọi giá.