Quẻ hỗ: dựng đúng hai quẻ đơn rồi giới hạn cách dùng

Quẻ hỗ là một quẻ sáu hào được tạo bằng cách lấy lại các hào giữa của quẻ đang xét. Theo quy ước phổ biến dùng ở đây, hạ quái hỗ lấy hào hai, ba, bốn; thượng quái hỗ lấy hào ba, bốn, năm. Hai quẻ đơn, mỗi quẻ ba hào, ghép thành hình mới. Hào Sơ và hào Thượng của quẻ chủ không trực tiếp tham gia phép dựng.

Điều này cho biết ngay phạm vi của công cụ: nó nhìn một cấu trúc được tạo từ vùng giữa, không phải giữ nguyên toàn bộ dữ liệu quẻ chủ. Trong truyền thống giải nghĩa, quẻ hỗ có thể gợi nội động lực hoặc quan hệ trung gian. Nhưng việc tạo được một hình mới không tự chứng minh bên trong có một quẻ bí mật quyết định mọi ý nghĩa.

Gọi sáu hào của quẻ chủ từ dưới lên là a1, a2, a3, a4, a5, a6. Hạ quái hỗ có thứ tự dưới lên là a2, a3, a4; thượng quái hỗ có thứ tự dưới lên là a3, a4, a5. Toàn bộ quẻ hỗ, vẫn đọc từ dưới lên, vì thế là a2, a3, a4, a3, a4, a5.

Hai hào a3 và a4 xuất hiện hai lần do hai quẻ đơn chồng vùng lấy mẫu. Đây là đặc điểm đúng của phép dựng, không phải lỗi sao chép cần sửa. Một lỗi thường gặp là đặt a3, a4, a5 xuống dưới rồi đặt a2, a3, a4 lên trên. Lỗi khác là ghi mỗi quẻ đơn từ trên xuống dù dãy ban đầu theo chiều dưới lên. Cả hai đều tạo một hình khác với quy ước.

Giả sử sáu hào từ dưới lên là dương, âm, dương, dương, âm, âm. Hạ quái hỗ lấy vị hai đến bốn nên là âm, dương, dương. Thượng quái hỗ lấy vị ba đến năm nên là dương, dương, âm. Ghép lại được âm, dương, dương, dương, dương, âm. Ví dụ chỉ kiểm thao tác cấu trúc, chưa phải lời luận về tình thế.

Muốn tự kiểm, hãy đổi riêng hào đầu hoặc hào cuối của dãy gốc: kết quả quẻ hỗ không đổi vì hai vị ấy không được dùng. Ngược lại, đổi hào ba hoặc bốn sẽ ảnh hưởng hai vị trong quẻ hỗ. Phép thử này cho thấy quẻ hỗ nhấn mạnh vùng giữa bằng cách nào. Nó cũng nhắc rằng công cụ này không thể tự phản ánh mọi thay đổi quan trọng ở hai đầu quẻ chủ.

Một cách dùng có căn cứ là bắt đầu từ lời quẻ và các hào giữa. Giả sử văn bản toàn thể gợi tiến, trong khi vùng giữa có nhiều yêu cầu về dừng, điều chỉnh hoặc giữ giới hạn. Lúc ấy quẻ hỗ có thể được xét để làm rõ cơ chế tự điều tiết trong tiến trình, nếu cấu trúc của nó thực sự hỗ trợ điều đã thấy.

Không nên làm ngược: dựng quẻ hỗ trước, chọn một chủ đề hấp dẫn rồi ép lời quẻ chủ phải nói theo. Trước khi thêm công cụ, hoàn thành câu: tôi cần quẻ hỗ vì nó giúp giải thích điểm nào chưa rõ? Câu trả lời phải chỉ được một vấn đề trong phân tích đang có. Cảm giác lời luận chưa đủ sâu không phải một vấn đề cấu trúc để quẻ hỗ giải quyết.

Hỗ thể là cách xét các quẻ đơn bên trong đã được bàn luận trong lịch sử Dịch học. Công cụ chú giải này có vai trò khác nhau giữa các truyền thống. Vì vậy, không nên coi quẻ hỗ ở cùng tầng với Quái từ, Hào từ, hay khẳng định mọi câu kinh văn bắt buộc phải giải qua nó.

Điều có thể giữ chắc ở mức học tập là phân biệt lõi văn bản và công cụ chú giải. Khi dùng một truyền thống coi trọng hỗ thể, cần nêu rõ vai trò của nó trong truyền thống ấy. Khi lời kinh đã giải rõ câu hỏi, có thể không dùng. Việc bỏ một công cụ phụ không làm quẻ thiếu một phần kinh văn, bởi quẻ hỗ không phải một lời bị thất lạc cần khôi phục.

Trước hết kiểm hình: đã lấy đúng 2–3–4 và 3–4–5, đúng chiều dưới lên chưa? Tiếp theo kiểm chức năng: quẻ hỗ giải vấn đề nội tại, cầu nối hay một giả thuyết cụ thể nào? Cuối cùng kiểm quyền hạn: kết luận có đang dùng nó để phủ định lời quẻ chủ hoặc gọi nó là kết quả tương lai không?

Bài tập là dựng quẻ hỗ cho một quẻ đã học, viết một câu giải thích lý do cần dùng, rồi thử đọc lại khi bỏ câu ấy. Nếu việc bỏ đi không làm mất một giải thích cần thiết, hãy để kết quả tính trong ghi chú học tập. Người đọc vẫn học được kỹ thuật, đồng thời giữ lời luận tập trung vào những căn cứ thật sự mang ý nghĩa cho câu hỏi.