Hai chữ thừa 承 và 乘: đọc đúng chiều nâng và cưỡi

Trong lời chú giải tiếng Việt, hai chữ 承 và 乘 thường cùng đọc là thừa. Nếu bản ghi chỉ dùng âm đọc mà không giải nghĩa, người mới khó biết đang nói hào dưới đỡ hào trên hay hào trên cưỡi hào dưới. Sai khác ấy không nhỏ vì nó đảo chủ thể của quan hệ.

Thừa 承 mang nghĩa nhận, đỡ, nâng từ dưới. Thừa 乘 mang nghĩa cưỡi hoặc ở trên một phần khác. Trong phạm vi quan hệ hào kề cận đang học, cần luôn ghi rõ hai vị và chiều nhìn. Chữ Hán ở đây giúp nhận diện kỹ thuật, không đòi người học phải biết toàn bộ Hán cổ.

Giả sử xét hai hào liền nhau ở vị 3 và 4. Hào 3 đứng dưới hào 4. Khi nói theo chiều 承, lấy hào 3 làm điểm xuất phát để hỏi nó đỡ hoặc tiếp nhận hào 4 thế nào. Khi nói theo chiều 乘, lấy hào 4 làm điểm xuất phát để hỏi nó đứng trên hoặc dựa lên hào 3 ra sao.

Hai câu có thể mô tả cùng một cặp vị từ hai phía. Không nên đếm chúng như hai nguồn trợ lực độc lập. Cũng không được thay hào 4 bằng hào 6 chỉ vì 6 cao hơn: quan hệ gần đang xét cần giữ đúng cặp, còn nối 3–6 thuộc trục ứng.

Bây giờ giả định hào 3 là dương, hào 4 là âm. Trong ngôn ngữ cương nhu, dương thường gắn với cương, âm với nhu. Nhìn từ hào 4 xuống hào 3, ta có một hào nhu đứng trên hào cương; đó là cấu trúc thường được nói bằng cụm nhu thừa cương với chữ 乘.

Nếu vẫn cùng cặp ấy nhưng nhìn từ hào 3 lên, chủ thể của câu đã khác. Hào dương phía dưới đỡ hào âm phía trên là cách mô tả theo 承. Không thể bỏ chữ Hán rồi cho rằng cả hai câu đều nói hào âm đang nâng hào dương. Trước khi diễn nghĩa, phải đọc đúng ai làm gì đối với ai.

Cụm nhu thừa cương chỉ có sau khi kiểm hai lớp: trên dưới và âm dương. Thấy một hào âm chưa đủ; thấy một hào ở trên cũng chưa đủ. Điều kiện hình thức của thuật ngữ phải được xác định trước khi liên hệ tình thế.

Trong một số cách chú giải, nhu đứng trên cương có thể gợi sự bất thuận về vai trò hoặc sức chịu đựng. Tuy nhiên, đó không phải luật rằng mọi cặp âm trên dương đều hung. Lời hào, thời quẻ và các quan hệ khác có thể buộc ta hiểu cụ thể hơn.

Chẳng hạn, ở ví dụ 3 dương và 4 âm, cả hai hào đều chính theo quy ước vị lẻ dương, vị chẵn âm. Đồng thời, cặp ấy vẫn có cấu trúc nhu thừa cương. Một dữ kiện gọi là chính không xóa dữ kiện về trên dưới; dữ kiện trên dưới cũng không tự xóa chính. Chúng nêu những phương diện khác nhau.

Nếu cố cộng một điểm chính rồi trừ một điểm nhu thừa cương, ta chỉ tạo một phép tính không có căn cứ trong lời hào. Cách làm hữu ích hơn là hỏi phương diện nào đang được câu văn nhấn và quan hệ đó có tác dụng gì trong tình thế cụ thể.

Các nghĩa nâng đỡ và cưỡi dễ kéo người đọc sang đánh giá đạo đức. Nhưng ở cấp kỹ thuật, trước hết chúng mô tả chiều quan hệ. Phần dưới có thể nâng được hoặc không đủ sức nâng; phần trên có thể dựa đúng mức hoặc tạo sức ép quá mức. Phải có thêm căn cứ mới đánh giá được.

Không nên từ âm ở trên dương mà phán một người nữ lấn quyền người nam. Âm dương của hào không phải căn cước giới tính, và quan hệ trên dưới của hình quẻ không cấp phép kết luận phẩm giá. Việc gán nhân vật cụ thể còn cần bối cảnh và nội dung văn bản phù hợp.

Một câu diễn giải thận trọng có thể viết: cấu trúc gợi câu hỏi phần dưới có gánh nổi yêu cầu phần trên hay không. Câu ấy vẫn để mở việc kiểm tra. Muốn chuyển thành kết luận, phải chỉ ra dấu hiệu trong lời hào hoặc tình huống đang xét.

Khi chép chú giải, giữ dạng “thừa 承, dưới đỡ trên” và “thừa 乘, trên cưỡi dưới” ít nhất cho đến khi đã quen. Bên cạnh ghi số vị cụ thể, chẳng hạn 3 với 4. Một chú thích ngắn rõ chiều có giá trị hơn đoạn liên tưởng dài mà không xác định chủ thể.

Bài tập cuối là đổi tính hai hào trong ví dụ: hào 3 âm, hào 4 dương. Vị trí và hai chiều quan hệ vẫn giữ nguyên, nhưng không còn cấu trúc âm ở trên dương. Hãy mô tả điều đổi bằng thuật ngữ trước, rồi dừng lại ở câu hỏi diễn giải. Khả năng dừng đúng chỗ là cách bảo vệ độ chính xác của hai chữ thừa.